چند سالی‌ست که الگوریتم پیشنهاد ویدیو در یوتیوب مثل یک جعبه‌ی سیاه رفتار کرده: هیچ‌وقت دقیق معلوم نبوده چرا یک ویدیو خاص در فید ظاهر می‌شود و چرا یک ویدیوی دیگر که دنبالش بودید، هیچ‌وقت پیشنهاد نمی‌شود. حالا یوتیوب می‌گوید می‌خواهد بخشی از این کنترل را پس بدهد، آن‌هم نه با یک تنظیمات پیچیده در بخش تنظیمات حساب، بلکه با چیزی به‌سادگی نوشتن یک جمله.
روز چهارشنبه، همزمان با رویداد سالانه‌ی Made On YouTube، این شرکت از قابلیتی به نام «فیدهای سفارشی» (custom feeds) رونمایی کرد. ایده به همین سادگی است که به نظر می‌رسد: در یک کادر متنی می‌نویسید دنبال چه جور ویدیوهایی هستید، و یوتیوب برایتان یک فید مستقل می‌سازد که همیشه بالای صفحه اصلی، در تب خودش، در دسترس می‌ماند.
مثال‌هایی که خود یوتیوب برای این قابلیت مطرح کرده، تصویر خوبی از کاربرد آن می‌دهند: کسی که هر روز نیم ساعت با مترو سر کار می‌رود می‌تواند بنویسد «پادکست‌های ویدیویی مناسب سفرهای کوتاه» و فیدی مخصوص همین مسیر رفت‌وآمد بسازد. یا کسی که بعد از یک روز پرکار فقط دنبال آرامش است، می‌تواند بنویسد «ویدیوهای آرام و بی‌هیجان برای ریلکس‌کردن» و الگوریتم دقیقاً همان را تحویلش بدهد. نکته‌ی جالب اینجاست که چون کل فرایند روی مدل Gemini گوگل سوار است، محدودیتی برای طول درخواست وجود ندارد؛ کاربر می‌تواند بنویسد چه چیزی باید در فید باشد، چه چیزی اصلاً نباید نشان داده شود، و حتی کدام موضوعات در اولویت قرار بگیرند.
چرا الان؟
اینکه یوتیوب دقیقاً همین حالا سراغ چنین قابلیتی رفته، اتفاقی نیست. مسابقه‌ی «کنترل الگوریتم به دست کاربر» عملاً از جایی شروع شد که خیلی‌ها فکرش را نمی‌کردند: بلواسکای. این شبکه‌ی اجتماعی غیرمتمرکز که از ابتدا خودش را رقیب X معرفی کرده بود، از سال ۲۰۲۳ مفهوم «فیدهای سفارشی» را باب کرد؛ ایده‌ای که در آن زمان بیشتر شبیه یک ویژگی نیچ برای کاربران فنی به نظر می‌رسید تا یک استاندارد صنعتی. اما همین امسال بلواسکای یک قدم جلوتر رفت و با معرفی ابزاری به اسم Attie، ساخت این فیدها را کاملاً به هوش مصنوعی سپرد؛ دقیقاً همان مسیری که حالا یوتیوب هم دارد می‌رود.
از آن‌جا به بعد، تقریباً هر پلتفرم بزرگی نسخه‌ی خودش را رو کرد. تردز متا اوایل سال ۲۰۲۵ امکان ساخت فیدهای عمومی سفارشی را باز کرد، اینستاگرام با ویژگی Blend یک فید ریلز مشترک بین دوستان راه انداخت، و ایکس هم اوایل امسال نسخه‌ی هوش‌مصنوعی‌محور خودش را معرفی کرد. تازه‌ترین بازیگر این میدان هم اسپاتیفای است که همین چند روز پیش، با راه‌اندازی امریکایی «پروفایل سلیقه»، همین منطق را برای موسیقی پیاده کرد و عملاً کلید الگوریتم پیشنهاددهنده‌اش را دست کاربر داد.
نکته اینجاست که این موج، در واقع واکنشی به یک نارضایتی قدیمی‌ست: کاربران سال‌هاست از اینکه فیدهایشان را «الگوریتم» تعیین می‌کند نه خودشان، گله دارند. حالا هرکدام از این شرکت‌ها، به شکل خودشان، دارند می‌گویند: باشد، بگو دقیقاً چه می‌خواهی.
استدلال یوتیوب
امیلی ماکسلی، معاون مدیریت محصول در بخشی از یوتیوب به نام Viewer AI، در جلسه‌ی توجیهی پیش از رویداد با خبرنگاران گفت مشکل اصلی یوتیوب، کمبود محتوا نیست؛ دقیقاً برعکس، مشکل، حجم غیرقابل‌مدیریت آن است. او اشاره کرد یوتیوب الان بیش از ۲۰ میلیارد ویدیو در بانک محتوایی‌اش دارد و کاربر همیشه فقط یک جست‌وجو با یک دنیای کامل موضوعات فاصله دارد. این استدلال البته منطقی‌ست: وقتی حجم محتوا این‌قدر بزرگ می‌شود، الگوریتم عمومی دیگر نمی‌تواند سلیقه‌های خیلی خاص و لحظه‌ای را پوشش بدهد؛ کاربری که هم دنبال آموزش برنامه‌نویسی است، هم علاقه‌مند به مستندهای تاریخی، و هم گاهی فقط می‌خواهد ویدیوهای خنده‌دار ببیند، در یک فید واحد به سختی همه‌ی این‌ها را همزمان می‌بیند.
نکته‌ی مهم دیگر این است که یوتیوب تأکید کرده این فیدهای سفارشی، جایگزین فید اصلی نمی‌شوند. فید پیش‌فرض همچنان همان‌جایی‌ست که بوده و همه‌ی پیشنهادهای معمول را نشان میدهد؛ فیدهای سفارشی فقط به عنوان یک لایه‌ی اضافه، کنار آن قرار می‌گیرند. این تصمیم احتمالاً عمدی است: یوتیوب نمی‌خواهد ریسک کند که با تغییر بنیادی در تجربه‌ی پیش‌فرض میلیاردها کاربر، رفتار مصرف محتوا را بر هم بزند؛ در عوض، قابلیت جدید را به عنوان یک ابزار اختیاری و مکمل عرضه می‌کند.
از نظر زمان‌بندی، یوتیوب گفته امکان ساخت چند فید سفارشی همزمان، از ماه آینده، هم در نسخه‌ی وب و هم در اپلیکیشن موبایل، به‌تدریج در دسترس همه قرار می‌گیرد. جزئیات بیشتری درباره‌ی نحوه‌ی مدیریت این فیدها -مثلاً اینکه آیا کاربر می‌تواند بعداً درخواست اولیه‌اش را ویرایش کند یا فید را کامل حذف و دوباره بسازد- هنوز اعلام نشده و احتمالاً در هفته‌های آینده و با گسترش تدریجی این قابلیت روشن‌تر می‌شود.
